Projekt badawczy "Nowe technologie reprodukcyjne a filozofia: problem nietożsamości, szkoda, okresy kontrfaktyczne" finansowany w ramach konkursu PRELUDIUM BIS 4, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki, nr UMO-2022/47/O/HS1/02794; 1 marca 2025 - 28 lutego 2029 r. Kierownik projektu: dr hab. Tomasz Żuradzki prof. UJ

Podstawowe informacje

• Tytuł projektu: Nowe technologie reprodukcyjne a filozofia: problem nietożsamości, szkoda, okresy kontrfaktyczne
• Czas trwania: 12 marca 2025 – 28 lutego 2029
• Kierownik projektu: dr hab. Tomasz Żuradzki prof. UJ
• Wykonawca: mgr Marcin Nowicki

Opis popularyzatorski

Tło projektu

Jednym z interesujących zagadnień, jakie wyodrębniono w etyce w drugiej połowie XX wieku jest tzw. etyka populacyjna. Debata w tym zakresie rozpoczęła się od sformułowania przez Derka Parfita tytułowego problemu nietożsamości (ang. non-identity problem). Zwrócił on uwagę, że nawet niewielka zmiana czasu poczęcia może oznaczać, że zupełnie inne komórki rozrodcze połączą się ze sobą, tworząc zupełnie innego człowieka. Co za tym idzie ludzie, podejmując decyzje z myślą o sytuacji ich planowanego potomstwa, zmieniają to, kto przyjdzie na świat i na kogo te decyzje wpłyną. Trudno więc uznać, że gdyby podjęli inną decyzję, byłaby ona lepsza lub gorsza dla ich dziecka. Gdyby podjęli inną decyzję, ich dziecko nie istniałoby i mieliby zamiast niego inne – a dziecko, które nie istnieje, nie jest w lepszej ani gorszej (dla niego) sytuacji: ono nie jest w żadnej sytuacji.

Ma to znaczenie zarówno w przypadku naszych indywidualnych decyzji prokreacyjnych, jak i w przypadku ogólnospołecznych decyzji politycznych. Jedne i drugie podejmowane są często przez wzgląd na dobro osób, które dopiero przyjdą na świat. Jednak zgodnie z wcześniejszymi spostrzeżeniami, nie da się o nich myśleć jako o osobach, które będą istnieć w przyszłości – lecz jako o członkach znacznie większej grupy osób, które mogą zaistnieć (ludzi możliwych).

Główny cel projektu

Głównym celem tego projektu z pogranicza etyki, ontologii i filozofii politycznej jest analiza tego, jak w ramach naszej wspólnoty politycznej możemy uwzględniać interesy ludzi możliwych. Dwoma głównymi obszarami analizy będą regulacje dotyczące tzw. nowych technologii reprodukcyjnych oraz nasza polityka wobec przyszłych pokoleń. Oba te zagadnienia są obecnie istotniejsze niż kiedykolwiek wcześniej, biorąc pod uwagę z jednej strony rozwój biotechnologii, a z drugiej strony zagrożenie związane ze zmianami klimatu i przemianami demograficznymi.

W obu tych obszarach – zarówno w zakresie bioetyki i sprawiedliwości międzypokoleniowej – filozofia wytworzyła obszerną literaturę i przemyślane koncepcje. Biorąc pod uwagę, że przedmiotem obu z nich jest właściwe traktowanie ludzi możliwych, konieczne jest skonfrontowanie tych podejść. Efektem tego będzie wypracowanie stanowiska, które określa zarówno to, jak nasze rządy powinny regulować nowe technologie reprodukcyjne jak i w jaki sposób uwzględniać interesy przyszłych pokoleń.

Nowe technologie reprodukcyjne

Nowe technologie reproducyjne (ang. emerging reproductive technologies) to szeroko rozumiane technologiczne postępy w zakresie interwencji medycznych i badawczych dotyczących początku życia. Zaliczają się do nich zarówno procedury obecnie dostępne i stosowane (np. zapłodnienie in vitro, preimplantacyjna diagnostyka genetyczna – PDG), jak i procedury o organiczonym stopniu technicznej i faktycznej dostępności (np. gametogeneza in vitro, edytowanie genomu np. metodą CRISPR, donacja mitochondrialna).

Co istotne, wymienione i podobne interwencje można podzielić na dwie kategorie biorąc pod uwagę przytoczone wyżej obserwacje dot. problemu nietożsamości. Do pierwszej grupy można zaliczyć te metody, które zachowują tożsamość (np. embrionu), a tym samym mogą przysparzać korzyści lub powodować szkody dla konkretnych przyszłych osób. Do tej grupy należy np. niektóre interwencje polegające na edytowaniu genomu. Druga kategoria obejmuje technologie, które polegają na selekcji (np. embrionów lub komórek rozrodczych), a tym samym nie przysparzają korzyści przyszłym osobom – tak jak np. preimplantacyjna diagnostyka genetyczna przy zapłodnieniu in vitro.